प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्यात एक काळ असा येतो, जेव्हा परिस्थिती त्याची कसोटी पाहते. काहीजण या कठीण टप्प्यांत मागे हटतात, तर काहीजण या संघर्षातून स्वतःचा नवा मार्ग तयार करतात. अशाच काही थोर व्यक्तिमत्त्वांमध्ये एक नाव आज महाराष्ट्राच्या पोलीस इतिहासात ठळकपणे झळकत आहे IPS मुम्मका सुदर्शन (Mummaka Sudarshan), अहिल्यानगर जिल्ह्याचे विद्यमान पोलीस अधीक्षक.
आंध्र प्रदेशातील कडपा या शहरातून येणारे मुम्मका सुदर्शन हे साध्या, पण उच्च संस्कार असलेल्या मध्यमवर्गीय कुटुंबातील. त्यांचे वडील दूरसंचार विभागातील कर्मचारी, एक प्रामाणिक, शांत आणि काटकसरी व्यक्तिमत्व. घरात शिस्त, प्रामाणिकपणा आणि कर्तव्यभाव ही तीन मूल्ये लहानपणापासूनच रुजली. हाच संस्कार त्यांच्या पुढील वाटचालीचा कणा ठरला.
शिक्षणात नेहमीच परिश्रमशील असलेल्या मुम्मका सुदर्शन यांनी मेकॅनिकल इंजिनिअरिंग या विषयात पदवी घेतली. पण इंजिनिअरिंगनंतरही त्यांच्या मनात एक पोकळी होती काहीतरी अधिक करायचे, समाजासाठी, देशासाठी योगदान द्यायचे. या जिद्दीने त्यांनी UPSC कडे लक्ष केंद्रित केले.
रोजच्या संघर्षात, अपयशांच्या सावटातही त्यांनी हार मानली नाही. सलग प्रयत्न, आत्मविश्वास आणि असामान्य संयम यांच्या जोरावर त्यांनी अखेर UPSC परीक्षेत यश मिळवले आणि भारतीय पोलीस सेवेच्या (IPS) प्रतिष्ठित पदावर नाव कोरले. कडपासारख्या शहरातून उगवलेला हा युवक महाराष्ट्र कॅडरमध्ये रुजू झाला, ही केवळ वैयक्तिक नव्हे, तर सामाजिक कामगिरी ठरली.

अवश्य वाचा-  खरीप हंगामासाठी सर्वंकष नियोजन करावे : पालकमंत्री राधाकृष्ण विखे पाटील

गडचिरोलीतील पहिली पोस्टिंग — नक्सल क्षेत्रात सेवा (Mummaka Sudarshan)

IPS मुम्मका सुदर्शन यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात महाराष्ट्रातील सर्वात संवेदनशील जिल्ह्यांपैकी एक असलेल्या गडचिरोली येथे झाली. “आरमोरी” विभागात उपविभागीय पोलीस अधिकारी म्हणून त्यांनी आपली पहिली जबाबदारी स्वीकारली. नक्षलग्रस्त भागातील सेवा ही कोणत्याही नवोदित अधिकाऱ्यासाठी कठीण परीक्षा असते. भय, धमक्या आणि सततचा दबाव पण मुम्मका सुदर्शन यांनी या सगळ्या परिस्थितीचा सामना शांततेने आणि शिस्तीने केला. त्यांच्या कामामुळे स्थानिक नागरिकांमध्ये पोलीस दलाविषयी नव्याने विश्वास निर्माण झाला. C-60 दलाच्या नक्षलविरोधी मोहिमांमध्ये त्यांनी अग्रभागी नेतृत्व करत, कठोर पण मानवी दृष्टिकोन ठेवला. गडचिरोलीच्या जंगलात केवळ बंदुका नव्हे, तर संवादाचं अस्त्र वापरून त्यांनी शांततेचा संदेश दिला. याच कामगिरीला देवेंद्रजी फडणवीस यांनी हरले आणि नागपूर DCP क्राइम पदी नियुक्ती केली.

नक्की वाचा- जन्म-मृत्यूचे दाखले ते नळ कनेक्शन मिळणार एका क्लिकवर!

नागपूर DCP (Crime) — कठोरतेतही न्यायाचे संतुलन (Mummaka Sudarshan)

गडचिरोलीच्या जंगलानंतर त्यांना नागपूर या महानगरात DCP (Crime) म्हणून जबाबदारी देण्यात आली. नागपूर हे गुन्हेगारी आणि राजकीय दबाव दोन्ही बाजूंनी जटिल शहर. येथे पोलीस अधिकारी म्हणून काम करणे म्हणजे सततचा संघर्ष. मात्र मुम्मका सुदर्शन यांनी “तडजोड” हा शब्द आपल्या शब्दकोशातून काढून टाकला. त्यांनी सोंटू जैनसारख्या आंतरराज्यीय गुन्हेगारांच्या टोळ्यांवर कारवाई केली, दुबईपर्यंत पोहोचणाऱ्या गुन्हेगारी साखळ्या उद्ध्वस्त केल्या आणि अनेक राजकीय दबावांना झुगारून निष्पक्ष तपास केला. त्यांच्या कामगिरीची चर्चा केवळ नागपूरमध्येच नव्हे, तर संपूर्ण पोलीस मुख्यालयात झाली. अधिकारीवर्गात त्यांना “सुपर ऍक्टिव्ह DCP” म्हणून ओळख मिळाली. त्यांची कार्यशैली थेट, निर्भय आणि जबाबदारीने युक्त हीच त्यांची ओळख ठरली.

चंद्रपूरचे पोलीस अधीक्षक — शिस्तीचा नवा अध्याय (Mummaka Sudarshan)

या उल्लेखनीय कामगिरीची दखल घेत महाराष्ट्र गृह विभागाने त्यांची नियुक्ती चंद्रपूर जिल्हा पोलीस अधीक्षक म्हणून केली. चंद्रपूर हा औद्योगिक आणि राजकीयदृष्ट्या संवेदनशील जिल्हा. येथे अनेक वर्षांपासून अवैध वाळू व्यवसाय, मद्य तस्करी आणि राजकीय प्रभावशाली गुन्हेगारांचे वर्चस्व वाढले होते. मुम्मका सुदर्शन यांनी रुजू होताच जिल्ह्याच्या सुरक्षा स्थितीचा सखोल आढावा घेतला. निष्क्रिय अधिकाऱ्यांवर त्यांनी कठोर कारवाई केली आणि प्रामाणिक कर्मचाऱ्यांना प्रोत्साहन देऊन संपूर्ण पोलीस यंत्रणा पुनरुज्जीवित केली. त्यांच्या कार्यकाळात अवैध वाळू उत्खनन, दारू तस्करी आणि गुन्हेगारी टोळ्यांवर मोठ्या प्रमाणात कारवाया झाल्या. त्यांनी “कायदा सर्वांच्या वर” हे तत्त्व अक्षरशः अंमलात आणले. त्यांच्या निर्णयक्षमतेमुळे आणि पारदर्शकतेमुळे चंद्रपूर पोलीस दल पुन्हा एकदा सजग आणि विश्वासार्ह बनले. चंद्रपूरच्या जनतेच्या गळ्यातील ताईत बनले.

सुदर्शन नेहमी म्हणतात स्वभाव, शैली आणि शिस्त — ‘IPS’ चा खरा अर्थ (Mummaka Sudarshan)

मुम्मका सुदर्शन यांचा स्वभाव अत्यंत शांत, संतुलित आणि विवेकशील आहे. ते बोलण्यापेक्षा कृतीवर विश्वास ठेवतात. त्यांच्याकडे अधिकार आहे, पण गर्व नाही; जबाबदारी आहे, पण दिखावा नाही. त्यांची उपस्थितीच पोलीस दलासाठी प्रेरणादायी ठरते. त्यांचा मते कायद्यापुढे कोणीही मोठं नाही हीच त्यांची खरी ओळख आहे. त्यांची वाणी मृदू, पण कृती निर्णायक आहे . प्रशासनातील पारदर्शकता आणि नागरिकांप्रती जबाबदारी या दोन स्तंभांवर ते आपले नेतृत्व उभे करतात. अहिल्यानगर सारख्या राज्यातील सर्वात मोठ्या जिल्ह्यात त्यांच्या कार्याची छाप थोड्याच दिवसात दिसून येईल. ऑर्डर द्यायची नाही. प्रत्येक कार्यालयात अचानक जाऊन काम समजून घ्यायचे ही त्यांच्या कामाची अनोखी शैली आहे.

नव्या पिढीसाठी प्रेरणा (Mummaka Sudarshan)

आज IPS मुम्मका सुदर्शन यांचा प्रवास हा प्रत्येक तरुणासाठी प्रेरणादायी आहे. मध्यमवर्गीय कुटुंबातून संघर्ष करत, केवळ बुद्धी आणि प्रामाणिक प्रयत्नांच्या जोरावर त्यांनी जे साध्य केले, ते सिद्ध करते की यश हे नशिबावर नाही, तर निर्धारावर अवलंबून असते. त्यांची कारकीर्द म्हणजे एक संदेश “अडथळे हेच संधी असतात, जर मनात उद्दिष्ट असेल तर.” त्यांचा प्रवास दाखवतो की सेवा म्हणजे केवळ नोकरी नव्हे, तर समाजासाठीची एक पवित्र जबाबदारी आहे. त्यांचे शांत, पण ठाम नेतृत्व पोलीस दलाला बळकट करत आहे. त्यांचा संघर्ष, त्यांची शिस्त, त्यांची निष्ठा आणि त्यांचा सेवाभाव हे सर्व मिळूनच त्यांना “आदर्श अधिकारी”  बनवले आहे. त्यांच्या वाटचालीचा प्रत्येक टप्पा हे सिद्ध करतो की,
‘यशस्वी माणूस तो नव्हे जो फक्त शिखर गाठतो, तर तो जो इतरांसाठी प्रेरणेचा शिखर बनतो’.

लेखक – प्रा. डॉ. संतोष यादव
अभिरक्षक, अहिल्यानगर ऐतिहासिक वस्तू संग्रहालय
साभार- चंद्रपूर डायरी