Vijaya Mehta : मराठी रंगभूमीला (Marathi Theatre) आधुनिक दृष्टी, जागतिक दर्जाची रंगभाषा आणि अभिनयाची नवी शिस्त देणाऱ्या ज्येष्ठ नाट्यदिग्दर्शिका (Theatre Director) विजया मेहता (Vijaya Mehta) यांचं वयाच्या ९२व्या वर्षी निधन झालं. त्यांच्या निधनाने मराठी रंगभूमीतील एका युगाचा अंत झाला आहे. कलाकार, दिग्दर्शक आणि रसिकांच्या मनात ‘बाई’ म्हणून आदराने ओळखल्या जाणाऱ्या विजया मेहता यांनी आपल्या कारकिर्दीत असंख्य कलाकार घडवले आणि मराठी नाटकाला नवी दिशा दिली.
नक्की वाचा : पुण्यात बालरंगभूमी परिषदेची वार्षिक सभा संपन्न; अहिल्यानगरच्या रंगकर्मींना मध्यवर्तीत मानाचे स्थान
रंगभूमीशी बालपणापासून जुळलेलं नातं
४ नोव्हेंबर १९३४ रोजी बडोदा येथे त्यांचा जन्म झाला. त्यांचं पूर्वाश्रमीचं नाव विजया जयवंत. त्यांचे वडील दत्तात्रय जयवंत हे थिऑसॉफिकल सोसायटीशी संबंधित होते. मुंबई विद्यापीठातून अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्राची पदवी घेतल्यानंतर त्यांनी दिल्लीतील नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा (NSD) येथे नाट्यशिक्षण घेतलं. भारतातील महान नाट्यगुरू इब्राहिम अल्काझी यांच्या त्या पट्टशिष्या होत्या. या प्रशिक्षणाने त्यांच्या दिग्दर्शनाला अभ्यासपूर्ण आणि जागतिक दृष्टिकोन मिळाला.
🪀 अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अपडेट्स मिळविण्यासाठी क्लिक करा
📲 https://chat.whatsapp.com/GuIoV5EQN6PEvBPT69TR0a
‘रंगायन’च्या माध्यमातून मराठी रंगभूमीला दिली नवी दिशा
१९६०च्या दशकात त्यांनी ‘रंगायन’ या प्रयोगशील नाट्यचळवळीची स्थापना केली. या चळवळीमुळे मराठी रंगभूमीवर वास्तववादी, आशयघन आणि प्रयोगशील नाटकांचा नवा प्रवाह निर्माण झाला. विजय तेंडुलकर, डॉ. श्रीराम लागू, अरविंद देशपांडे, सुलभा देशपांडे यांसारख्या दिग्गजांसह त्यांनी मराठी नाटकाला आधुनिकतेची नवी ओळख मिळवून दिली.
त्यांच्या दिग्दर्शनात नाटक हे केवळ मनोरंजनाचं माध्यम न राहता समाज, माणूस आणि बदलत्या मूल्यांवर भाष्य करणारी प्रभावी कला बनलं.
अनेक दिग्गज कलाकारांना घडवणाऱ्या ‘बाई’ (Vijaya Mehta)
विजया मेहता यांच्या अभिनय आणि दिग्दर्शनाच्या शिस्तीतून अनेक दिग्गज कलाकार घडले. विक्रम गोखले, नाना पाटेकर, नीना कुलकर्णी, अशोक सराफ यांच्यासह अनेक कलाकारांनी त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अभिनयाचे बारकावे आत्मसात केले. कलाकारांकडून उत्कृष्ट अभिनय करून घेण्याची त्यांची हातोटी आणि रंगमंचावरील काटेकोर शिस्त यामुळे त्यांना प्रेमाने आणि आदराने ‘बाई’ म्हटलं जात असे.
गाजलेली नाटकं आणि दिग्दर्शन (Vijaya Mehta)
‘हमीदाबाईची कोठी’, ‘हयवदन’, ‘अजब न्याय वर्तुळाचा’, ‘वाडा चिरेबंदी’, ‘संध्याछाया’ यांसारख्या अनेक गाजलेल्या नाटकांच्या माध्यमातून त्यांनी रंगभूमीवर आपली वेगळी छाप उमटवली. भारतीय आणि पाश्चात्त्य नाट्यपरंपरेचा सुंदर मिलाफ त्यांच्या दिग्दर्शनात दिसून येत असे. नेपथ्य, प्रकाशयोजना, रंगमंचावरील मांडणी आणि अभिनय यांचा सुरेख समतोल ही त्यांच्या दिग्दर्शनाची खास ओळख होती.
चित्रपट आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही ठसा (Vijaya Mehta)
रंगभूमीबरोबरच त्यांनी चित्रपट क्षेत्रातही उल्लेखनीय काम केलं. हिंदी आणि मराठी चित्रपटांमध्ये त्यांनी अभिनयासह दिग्दर्शनाची छाप सोडली. विविध आंतरराष्ट्रीय नाट्य महोत्सवांमध्ये भारताचं प्रतिनिधित्व करत त्यांनी भारतीय रंगभूमीचा लौकिक वाढवला.
अनेक प्रतिष्ठेचे पुरस्कार (Vijaya Mehta)
भारतीय रंगभूमीतील अतुलनीय योगदानाबद्दल त्यांना अनेक मानाचे पुरस्कार मिळाले. संगीत नाटक अकादमी पुरस्कार, संगीत नाटक अकादमी फेलोशिप, पद्मश्री आणि महाराष्ट्र शासनाचा जीवनगौरव पुरस्कार यांसह अनेक सन्मानांनी त्यांना गौरविण्यात आलं. त्यांच्या आत्मचरित्रालाही साहित्यविश्वात मोठी दाद मिळाली.
मराठी रंगभूमीची हानी (Vijaya Mehta)
विजया मेहता यांनी मराठी नाटकाला केवळ उत्कृष्ट कलाकृती दिल्या नाहीत, तर विचार करणारे कलाकार, प्रयोगशील दिग्दर्शक आणि संवेदनशील प्रेक्षकही घडवले. त्यांचं योगदान मराठी रंगभूमीच्या इतिहासात कायम अजरामर राहील. त्यांच्या निधनाने मराठी नाट्यविश्वावर शोककळा पसरली असून, भारतीय रंगभूमीने आपल्या सर्वात प्रभावशाली दिग्दर्शकांपैकी एक व्यक्तिमत्त्व गमावलं आहे.
