लेखक-
डॉ. संतोष यादव
इतिहास अभ्यासक
Incident in Chhatrapati Sambhajinagar | छत्रपती संभाजीनगर येथे मुलगा व वडिलांचा कड्यावरून पडून दुर्दैवी अंत ( Incident in Chhatrapati Sambhajinagar ) झाला. त्यापाठोपाठ आईनेही आपले उडी मारून जीवन संपवले, ही घटना अत्यंत वेदनादायी आहे. या घटनेने केवळ महाराष्ट्र नव्हे, तर संपूर्ण देश हळहळला. एका कुटुंबाच्या आयुष्याचा झालेला हा अंत अनेक प्रश्न आपल्या समोर उभे करतो.
या घटनेकडे केवळ “मुलाला आयफोन हवा होता म्हणून हा प्रकार घडला” अशा एका कारणातून पाहणे योग्य ठरणार नाही. एका घटनेमागे अनेक सामाजिक, कौटुंबिक, आर्थिक आणि मानसिक कारणे दडलेली असू शकतात. त्यामुळे दोषारोप करण्यापेक्षा आपण पालक म्हणून, कुटुंब म्हणून आणि समाज म्हणून आत्मपरीक्षण करणे अधिक गरजेचे आहे.
नक्की वाचा : नीट परीक्षा केंद्राने न घेता राज्याने घ्यावी : पालकमंत्री राधाकृष्ण विखे
संस्कारांची जागा कोण घेत आहे?
पूर्वी अनेक घरांमध्ये आजी-आजोबा, काका-काकू, आत्या-मामा अशा मोठ्या कुटुंबातील नात्यांचा सहवास मुलांना मिळत असे. घरातील ज्येष्ठांचा प्रेमळपणा मूल्याधारित धाक असे. त्यातून संयम, शिस्त, आदर, कर्तव्य व परिस्थितीशी जुळवून घेण्याचे संस्कार नकळत मुलांच्या मनावर होत. आज विभक्त कुटुंबपद्धती वाढली आहे. एक किंवा दोन अपत्ये असतात. मुलांची प्रत्येक मागणी शक्य तितक्या लवकर पूर्ण करण्याचा प्रयत्न केला जातो. प्रेमापोटी केलेली ही गोष्ट कधीकधी मुलांच्या अपेक्षा वाढवते. “मला हवे ते मला मिळालेच पाहिजे” अशी मानसिकता तयार झाली तर एखादी मागणी पूर्ण न झाल्यावर मुलाला अपयश, नकार किंवा निराशा सहन करणे कठीण जाऊ शकते.
🪀 अहिल्यानगर जिल्ह्यातील अपडेट्स मिळविण्यासाठी क्लिक करा
📲 https://chat.whatsapp.com/GuIoV5EQN6PEvBPT69TR0a
म्हणून पालकांनी स्वतःला एक प्रश्न विचारण्याची गरज आहे
आपण आपल्या आई-वडिलांचा, घरातील ज्येष्ठांचा मान-सन्मान ठेवतो का? कारण मुले आपण सांगतो तेवढे शिकत नाहीत; आपण जे जगतो ते अधिक शिकतात. आपण आपल्या पालकांचा आदर केला, तर आपल्या मुलांनाही नात्यांचा आणि मोठ्यांचा आदर करण्याची शिकवण मिळेल.
मुलांना प्रत्येक गोष्ट देणे म्हणजे प्रेम नव्हे
आजच्या काळात मोबाईल, महागडे फोन, गाड्या आणि ब्रँडेड वस्तू या मुलांच्या आकर्षणाचा भाग आहेत. मोबाईल किंवा आयफोन मागणे ही स्वतःमध्ये चुकीची गोष्ट नाही. प्रश्न आहे तो मागणी पूर्ण करण्याची पद्धत आणि त्या मागणीमागील मानसिकता यांचा. मुलांची प्रत्येक इच्छा पूर्ण करणे म्हणजे चांगले पालकत्व नव्हे. मुलाला कधी “नाही” ऐकायला शिकवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. आपली आर्थिक परिस्थिती काय आहे, घरात किती उत्पन्न आहे, कोणत्या गोष्टी परवडतात आणि कोणत्या परवडत नाहीत, याची जाणीव मुलांना त्यांच्या वयाला अनुरूप पद्धतीने करून देणे आवश्यक आहे.
“ऋण काढून सण किती दिवस साजरा करणार?”
आज मुलाची मागणी पूर्ण करण्यासाठी कर्ज काढले, उद्या दुसरी मागणी आली तर पुन्हा तेच करायचे का? मुलांना आपल्या कुटुंबाची खरी परिस्थिती समजणे गरजेचे आहे. मात्र हे समजावताना अपमान, धमकी किंवा सततची तुलना न करता शांतपणे संवाद साधला पाहिजे.
अपयश पचवायला शिकवा
आपण मुलांना यशस्वी होण्याचे धडे देतो; पण अपयश स्वीकारण्याचे धडे किती जण देतो? परीक्षेत कमी गुण मिळाले, स्पर्धेत पराभव झाला, एखादी इच्छा पूर्ण झाली नाही किंवा मित्रांमध्ये अपेक्षेप्रमाणे स्थान मिळाले नाही—या सगळ्या प्रसंगांतून मुलांना जीवनाचे मोठे धडे मिळतात.
मुलांना सांगा…
“अपयश म्हणजे शेवट नाही; ते पुन्हा उभे राहण्याची सुरुवात आहे.” पराभवातून शिकणारा मुलगा भविष्यात मोठ्या संकटांशीही धैर्याने सामना करू शकतो. मात्र एखादे मूल सतत उदास दिसत असेल, चिडचिड करत असेल, एकटे राहू लागले असेल, झोप किंवा भूक बदलली असेल किंवा “माझ्यामुळे सगळ्यांना त्रास होतो” अशा प्रकारचे बोलत असेल, तर त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. ही केवळ हट्टीपणाची लक्षणे नसू शकतात; मुलाच्या मानसिक आरोग्याशी संबंधित मदतीची गरज असू शकते.
मानसिक आरोग्याबद्दल मोकळेपणाने बोला
शारीरिक आरोग्याप्रमाणेच मानसिक आरोग्यही महत्त्वाचे आहे. मुलांना चिंता, भीती, ताण, न्यूनगंड, एकटेपणा किंवा निराशा जाणवू शकते. पालकांनी त्यांना “तू एवढ्या छोट्या गोष्टीसाठी का त्रास घेतोस?” असे म्हणत त्यांच्या भावना कमी लेखू नयेत.
त्याऐवजी शांतपणे विचारा
“तुला नेमके काय वाटते आहे?”
“मी तुझ्यासोबत आहे; आपण मिळून यावर मार्ग काढू.”
मुलांचे बोलणे मध्येच तोडू नका. लगेच उपदेश किंवा निर्णय देण्याऐवजी आधी त्यांना समजून घ्या. संवाद हा मानसिक आरोग्याचा पहिला आधार आहे.
पालकांनाही आर्थिक ताण, कौटुंबिक मतभेद, कामाचा दबाव आणि सामाजिक अपेक्षांमुळे मानसिक त्रास होऊ शकतो. त्यामुळे पालकांनीही स्वतःच्या भावनांकडे दुर्लक्ष करू नये. सततचा ताण, निराशा, असहायता किंवा झोपेच्या समस्या जाणवत असतील, तर विश्वासू व्यक्तीशी बोलणे आणि गरज पडल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा समुपदेशकाची मदत घेणे योग्य आहे. समुपदेशन घेणे म्हणजे कमजोरी नव्हे. उलट, समस्या ओळखून योग्य मदत घेणे ही जबाबदारी आणि धैर्याची गोष्ट आहे.
पालकांचे वर्तनही मुलांसाठी शाळाच आहे
मुलांसमोर नवरा-बायकोचे वर्तन कसे असावे, याचा पालकांनी गांभीर्याने विचार करायला हवा. घरातील सततचे भांडण, अपमानास्पद भाषा, एकमेकांवरील आरोप, आर्थिक ताणतणाव आणि नकारात्मक वातावरण याचा मुलांच्या मनावर परिणाम होऊ शकतो. अशा वातावरणात मुलांना भीती, अपराधीपणा किंवा असुरक्षितता जाणवू शकते. मुलांसमोर मतभेद असतील तर ते संयमाने हाताळण्याचा प्रयत्न करा. कारण घर हे मुलांचे पहिले विद्यालय आहे आणि आई-वडील त्यांचे पहिले शिक्षक आहेत. पालकांमध्ये संवाद कमी झाला किंवा सतत संघर्ष सुरू राहिला, तर कुटुंब समुपदेशनाची मदत घेणेही उपयुक्त ठरू शकते. योग्य वेळी घेतलेली मदत नातेसंबंध सुधारू शकते आणि मुलांवरील मानसिक ताण कमी करू शकते.
मोबाईल वापरा; मोबाईलला आपल्यावर राज्य करू देऊ नका
मोबाईल हा आजच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. शिक्षण, माहिती, संवाद आणि मनोरंजनासाठी त्याचा योग्य वापर नक्कीच आवश्यक आहे. पण मोबाईलचा वापर किती, कधी आणि कुठपर्यंत करायचा, याची मर्यादा मुलांना समजावून सांगणे ही पालकांची जबाबदारी आहे. घरात मोबाईल वापराबाबत स्पष्ट आणि सर्वांना लागू होतील असे नियम असावेत. हे नियम मुलांसाठीच नव्हे, तर पालकांसाठीही असावेत. मुलाच्या हातात मोबाईल देऊन पालकांची जबाबदारी संपत नाही. उलट त्यानंतर पालकांची जबाबदारी अधिक वाढते. मुलांचे ऑनलाइन आणि ऑफलाइन मित्र कोण आहेत, ते कोणत्या गोष्टी पाहतात आणि कोणत्या लोकांच्या संपर्कात आहेत, याकडे पालकांनी बारकाईने लक्ष द्यावे.
पण हे लक्ष ठेवताना पालकांपेक्षा मित्र बनण्याचा प्रयत्न करा.
मुलाला भीती वाटेल असे पालक नकोत; मुलाला अडचण आली की सर्वात आधी आठवतील असे पालक हवेत. संवादाची दारे कायम उघडी ठेवा. मुलांशी संवाद हा केवळ अभ्यास, गुण, शिस्त किंवा मागण्यांपुरता मर्यादित नसावा. त्यांच्या मित्रांबद्दल, आवडी-निवडींबद्दल, भीतींबद्दल, स्वप्नांबद्दल आणि अडचणींबद्दलही बोला. दररोज काही वेळ मोबाईल बाजूला ठेवून कुटुंबाने एकत्र बसणे, जेवण करणे आणि मनमोकळा संवाद साधणे आवश्यक आहे. मुलाने एखादी चूक सांगितली तर लगेच शिक्षा करण्याऐवजी प्रथम त्याचे म्हणणे ऐका. संवाद तुटला की मुलं बाहेर आधार शोधू लागतात; संवाद टिकला की संकटाच्या वेळी ते पालकांकडे परत येतात.
आपली खरी संपत्ती कोणती?
आपण आयुष्यभर पैसा कमावतो. गाड्या घेतो. बंगले बांधतो. जमिनी-जुमला वाढवतो. बँक बॅलन्स वाढवतो. पण या सगळ्यापेक्षा मोठी संपत्ती कोणती? आपली मुले आणि त्यांच्यावर केलेले चांगले संस्कार. आपल्या मुलाने मोठे होऊन किती महागडी गाडी घेतली यापेक्षा, त्याने आई-वडिलांचा किती मान ठेवला, समाजाशी कसे वागले, अडचणीत असलेल्या माणसाला मदतीचा हात दिला आणि संकटाच्या काळात किती संयम ठेवला—हे अधिक महत्त्वाचे आहे.
म्हणूनच पालकांनी प्रथम स्वतःला समजावून सांगितले पाहिजे—
“माझी खरी प्रॉपर्टी माझे मूल आहे; त्याच्यावर केलेले संस्कार हीच माझी खरी कमाई आहे.”
या संपत्तीचे रक्षण करण्यासाठी मुलांच्या मानसिक आरोग्याची काळजी घेणे, त्यांच्याशी संवाद साधणे आणि गरज पडल्यास तज्ज्ञांची मदत घेणे तितकेच आवश्यक आहे. संभाजीनगरची घटना अत्यंत दुःखद आहे. या घटनेमागील नेमकी कारणे अधिकृत तपासातून स्पष्ट होतील. त्यामुळे कोणत्याही निष्कर्षावर घाई करणे योग्य नाही. मात्र या घटनेने आपल्याला एक गंभीर प्रश्न नक्की विचारायला भाग पाडले आहे. आपण आपल्या मुलांना जीवन जगायला शिकवत आहोत की फक्त सुख-सुविधा मिळवायला? मुलांना महागडे फोन देण्यापेक्षा त्यांना संयम द्या, महागडी गाडी देण्यापेक्षा आत्मविश्वास द्या, पैसा देण्यापेक्षा मूल्यांची शिदोरी द्या, प्रत्येक मागणी पूर्ण करण्यापेक्षा नकार स्वीकारण्याची ताकद द्या आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—अडचणीच्या वेळी आई-वडिलांशी मनमोकळेपणाने बोलण्याची सुरक्षितता द्या.
मुलांच्या वर्तनात अचानक बदल दिसला, त्यांना सतत ताण जाणवला किंवा पालकांना परिस्थिती हाताळणे कठीण वाटले, तर विश्वासू व्यक्ती, शाळेतील समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ किंवा मानसोपचारतज्ज्ञांची मदत घ्यावी. संकटाच्या क्षणी व्यक्तीला एकटे सोडू नये आणि स्वतःला किंवा इतरांना इजा करण्याबाबतचे संकेत दिसल्यास तातडीने स्थानिक आपत्कालीन सेवा किंवा जवळच्या रुग्णालयाशी संपर्क साधावा. कारण मुलांच्या हातात मोबाईल देणे सोपे आहे; पण त्यांच्या हातात आयुष्याची योग्य दिशा देणे ही खरी पालकत्वाची कसोटी आहे. आज गरज आहे ती केवळ मुलांनी बदलण्याची नाही, तर पालकांनीही स्वतःकडे पाहण्याची.
आपण आपल्या मुलांना काय देऊन जाणार?
पैसा, मालमत्ता आणि सुख-सुविधा? की संस्कार, आत्मविश्वास, संयम, संवाद आणि माणुसकी? निर्णय आजच घ्यायचा आहे. कारण उद्याची पिढी आपण आज घडवत आहोत.
